De maatregel TBS staat voor terbeschikkingstelling. Luister je liever dan dat je leest? Er zijn een aantal interessante podcasts gemaakt over TBS of waar TBS regelmatig wordt besproken zoals Het gezicht van TBS en Knoester en Kwint.
TBS is in Nederland een beveiligings- en behandelmaatregel die door een rechter kan worden opgelegd wanneer iemand een ernstig misdrijf heeft gepleegd én er psychiatrische problematiek is die verband heeft met dat delict.
Kort samengevat:
-
Het doel van TBS is niet primair straffen, maar het behandelen van de dader + beschermen van de samenleving door het risico op herhaling (recidive) te verkleinen.
-
Het dient als aanvulling (of in combinatie) van een gevangenisstraf: vaak eerst straf + daarna TBS.
-
Het Nederlandse systeem is redelijk uniek: de maatregel is bedoeld voor mensen met ernstige psychiatrische stoornissen en gevaar voor herhaling.
Wie kunnen TBS krijgen opgelegd?
Voorwaarden
Volgens de website van het Openbaar Ministerie (OM):
-
De verdachte heeft tijdens het plegen van het delict een gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van zijn geestvermogens.
-
Er is een ernstig misdrijf gepleegd, waarvoor vaak een gevangenisstraf van minimaal vier jaar staat of een specifiek zwaar delict.
-
Er is gevaar voor recidive (herhaling van een delict).
-
Het rechtssysteem moet vaststellen hoe de schuld- en toerekeningsvatbaarheid zijn (volledig, verminderd of ontoerekeningsvatbaar) – hoewel volledig ontoerekeningsvatbaarheid niet altijd vereist is.
Wie krijgen het dan?
-
Meestal gaat het om daders die een ernstig geweldsdelict of zedendelict begaan hebben, in combinatie met psychiatrische stoornis- en/of verslavingsproblematiek.
-
Het is een relatief beperkte groep: jaarlijks worden er ongeveer 200 TBS-maatregelen opgelegd.
-
Het merendeel van de TBS-gestelden is man.
Bijzonderheden
-
Het kan voorkomen dat naast TBS ook een gevangenisstraf wordt opgelegd. Bijvoorbeeld: iemand is (gedeeltelijk) toerekeningsvatbaar bevonden → straf + daarna TBS.
-
Er bestaat ook een variant voor jeugdigen: de zogenaamde PIJ-maatregel (“jeugd TBS”).
Welke soorten TBS zijn er?
Er zijn in Nederland grofweg twee hoofdsoorten TBS:
1. TBS met voorwaarden
-
Hierbij wordt geen volledige vrijheidsbenemende opname in een gesloten kliniek direct verplicht. In plaats daarvan gelden voorwaarden waar de dader zich aan moet houden: bijvoorbeeld geen drugs of alcohol, zich laten behandelen, zich houden aan toezicht door de reclassering.
-
Het is de lichtere variant van TBS.
2. TBS met dwangverpleging
-
Dit is de zwaardere variant: de dader wordt verplicht opgenomen in een beveiligde TBS-kliniek (meestal een gesloten inrichting) waar behandeling én verpleging plaatsvinden.
-
Na afloop van de vrijheidsbenemende fase komt vaak een voorwaardelijke beëindiging met toezicht.
3. Longstay-afdelingen
-
Voor de cliënten waarop behandeling geen resultaat (meer) heeft of waarbij het risico op herhaling zo groot is dat terugkeer naar de maatschappij niet mogelijk is, bestaat de longstay-voorziening: verblijf is gericht op zorg en beveiliging, niet op re-integratie.
Wat houdt de behandeling bij TBS in?
Behandelplan
-
Voor elke patiënt wordt een individueel behandelplan opgesteld door een multidisciplinair team.
-
Het behandelplan bevat meerdere deelplannen: sociotherapeutisch zorgplan, verlofplan, terugvalpreventieplan.
-
Medicatie kan onderdeel uitmaken van de behandeling, vooral bij psychotische stoornissen of verslavingsproblematiek.
Therapie & Leefmilieu
-
Therapeutische interventies: individuele therapie en groepsbehandelingen. Hierbij wordt gekeken naar de levensloop van de patiënt, de omstandigheden van het gepleegde delict (“delictscenario”), motivatie, gedrag, risicogedrag.
-
Het sociotherapeutisch woon- en leefklimaat: patiënten verblijven in beveiligde woonafdelingen waar dagbesteding is (werk, scholing, vrijetijdsbesteding) en zo de vaardigheden oefenen die helpen bij terugkeer.
Verlof & Terugkeer
-
Verlof naar buiten (begeleid of onbemand) is mogelijk, maar pas nadat het delictgevaar voldoende is afgenomen. Het verlofplan beschrijft de doelen en voorwaarden voor verlof.
-
In de latere fases wordt aandacht besteed aan terugkeer in de maatschappij: zelfstandig wonen, werk/opleiding, sociaal netwerk.
Beveiliging & Risicomanagement
-
Omdat TBS vaak gaat om mensen met ernstig risico op herhaling, is beveiliging, strenge toezicht en risicomanagement integraal onderdeel van de behandeling.
-
Bij patiënten waar behandeling stagneert of gevaar hoog blijft, kan plaatsing op longstay-afdeling volgen.
Hoe lang duurt TBS en wat zijn de resultaten?
Duur
-
Gemiddeld verblijft een patiënt in de TBS-kliniek ongeveer 8,7 jaar volgens recente cijfers.
-
Er is geen vaste maximale termijn voor TBS-met-dwangverpleging: de maatregel wordt jaarlijks of telkens voor één of twee jaar verlengd door de rechter als het risico op herhaling onvoldoende is afgenomen.
Resultaten / Recidive
-
Het systeem laat relatief gunstige cijfers zien: binnen vijf jaar na TBS pleegt iets minder dan 30 % van ex-TBS-gestelden opnieuw een ernstig delict.
Problemen & uitdagingen
-
Er is sprake van capaciteitsproblemen: wachttijden voor opname in TBS-klinieken zijn groot.
-
De instroom van nieuwe TBS-maatregelen is toegenomen, wat druk zet op het systeem.
Wat betekent dit voor maatschappij, slachtoffers en nabestaanden?
-
Voor de maatschappij is TBS een manier om ernstige delicten beter en langduriger aan te pakken door niet alleen straf maar ook behandeling in te zetten.
-
Voor slachtoffers en nabestaanden kan TBS — mede vanwege de lange duur, het beveiligde karakter en de mogelijke onduidelijkheid over vrijlating — complex en moeilijk te bevatten zijn.
-
De terugkeer van TBS-gestelden in de maatschappij wordt pas als verantwoord geacht wanneer het risico voldoende inzichtelijk is verminderd: dit draagt bij aan het vertrouwen in veiligheid.
Conclusie
De TBS-maatregel is een scharnierpunt tussen strafrecht, psychiatrie en maatschappelijke veiligheid. Het is geen standaard gevangenisstraf — maar een maatregel gericht op behandeling én beveiliging, in een gereguleerde en intensieve omgeving. Voor wie TBS wordt opgelegd: vooral personen die een ernstig delict hebben gepleegd én waarbij psychiatrische problematiek samenhangt met dat delictgedrag, én waarbij het risico op herhaling aanwezig is.
Zoals elk complex systeem kent ook het TBS-systeem uitdagingen: wachttijden, klinische capaciteit, lange behandeltrajecten. Toch tonen de cijfers aan dat het recidiverisico onder ex-TBS-gestelden relatief laag is. Voor de maatschappij, slachtoffers, nabestaanden en de betrokkenen zelf blijft transparantie en borging van kwaliteit cruciaal.
