Het is dinsdagochtend 2 november 2004. In Amsterdam-Oost fietst Theo van Gogh, filmmaker, columnist en schrijver, zoals elke dag naar zijn werk. Om 08:40 uur stopt Mohammed B., een jonge man van Marokkaanse afkomst, hem op de Linnaeusstraat. Hij schiet Van Gogh meerdere keren neer, steekt hem met een groot mes en snijdt zijn keel door. Daarna steekt hij een brief met religieuze teksten en dreigementen op het lichaam.
Een brute, publieke moord op klaarlichte dag. Nederland is in shock.
Terugblik door AT5
Lokale zender AT5 blikt in 2024, 20 jaar na dato, terug op de moord. Met van Gogh’s vrienden, filmproducent Gijs van de Westelaken en cineast Eddy Terstall, blikt AT5 terug op die bewuste 2 november. De dag die grote gevolgen had voor de tolerantie ten aanzien van de multiculturele samenleving.
Wie was Theo van Gogh?
Theo van Gogh (1957-2004) was een markante, uitgesproken figuur in de Nederlandse cultuur. Kleinzoon van de broer van schilder Vincent van Gogh, begon hij zijn carrière als filmmaker en groeide uit tot een beruchte columnist. Hij stond bekend om zijn scherpe pen, grove humor en keiharde kritiek op alles en iedereen — inclusief de islam, religie in het algemeen, en politiek-correct Nederland.
Zijn films wonnen prijzen, maar zijn columns en televisieoptredens maakten hem vooral controversieel. Sommigen vonden hem geniaal, anderen walgden van zijn botheid.
Kort voor zijn dood maakte hij samen met Ayaan Hirsi Ali de film Submission, over geweld tegen vrouwen in de islam. Het leverde hem talloze bedreigingen op.
De moordenaar: Mohammed B.
Mohammed Bouyeri (1978), beter bekend als Mohammed B., is een tweede generatie Nederlands-Marokkaanse jongen uit Amsterdam. Hij was maatschappelijk actief, studeerde en werkte bij welzijnsorganisaties, maar radicaliseerde in de jaren vóór de moord. Hij trok op met leden van de zogenoemde Hofstadgroep, een netwerk van radicale moslims.
Voor hen gold Van Gogh als een vijand van de islam. Bouyeri zag het als zijn plicht om hem te doden.
Het motief
Mohammed Bouyeri pleegde de moord uit religieus-fundamentalistische overtuiging. Hij voelde zich geroepen om een daad te stellen tegen wat hij zag als godslastering door Van Gogh. Submission, de film van Van Gogh en Hirsi Ali, toonde koranverzen geprojecteerd op het naakte lichaam van een vrouw. Dat was voor fundamentalisten een onvoorstelbare provocatie.
In zijn manifest dat hij op Van Goghs lichaam achterliet, dreigde hij ook Ayaan Hirsi Ali en andere ‘vijanden van de islam’ met de dood.
De arrestatie
Na de moord probeert hij te vluchten. Hij loopt richting Oosterpark, maar raakt betrokken bij een vuurgevecht met de politie. Hij raakt gewond en wordt gearresteerd. Nederland kijkt verbijsterd toe terwijl het nieuws zich razendsnel verspreidt.
De rechtszaak
De rechtszaak tegen Mohammed Bouyeri is kort, maar indrukwekkend. Hij bekent de moord zonder enige spijt. Sterker nog: hij zegt dat hij het opnieuw zou doen als hij vrij zou komen. Hij noemt zichzelf een strijder van Allah.
Op 26 juli 2005 veroordeelt de rechtbank hem tot levenslange gevangenisstraf. Dat was toen de zwaarste straf mogelijk in Nederland, zonder kans op vervroegde vrijlating.
Zijn onverschillige houding tijdens de zitting laat diepe indruk achter.
Gevolgen voor Nederland
De moord op Theo van Gogh veroorzaakt een enorme schokgolf in Nederland. Er volgen spanningen tussen moslims en niet-moslims. Moskeeën worden beklad. Het gevoel van veiligheid is weg.
Het kabinet-Balkenende scherpt antiterrorismewetgeving aan. De Hofstadgroep, waarvan Mohammed B. deel uitmaakte, wordt grotendeels opgerold. De moord luidt een tijdperk in waarin radicalisering en jihadisme prominenter op de agenda komen te staan.
De culturele erfenis van Van Gogh
Na zijn dood blijft Van Goghs werk leven. Submission wordt een wereldwijd symbool in het debat over islam en vrijheid van meningsuiting. Zijn eerdere films, zoals Blind Date, 06, en Interview, worden opnieuw bekeken.
Zijn moord heeft blijvend impact op kunstenaars en journalisten, die sindsdien veel voorzichtiger zijn met religieuze onderwerpen. Ayaan Hirsi Ali vlucht uiteindelijk naar de VS en leeft sindsdien onder permanente beveiliging.
Boeken, series/films, podcasts over de moord op Theo van Gogh
Boeken
- De Moord op Theo van Gogh – en het einde van de Nederlandse tolerantie – Ian Buruma (2006)
- Murder in Amsterdam – Ian Buruma (Engelse editie van bovenstaande)
- Submission – Ayaan Hirsi Ali (boekversie over haar samenwerking met Van Gogh)
- Radicale Verlossing – Beatrice de Graaf (2021), behandelt ook de zaak Mohammed B.
Series & Documentaires
- 2Doc: Submission (VPRO, 2005) – documentaire over Van Gogh en de film Submission
- Andere Tijden – uitzending over de moord op Van Gogh
- Theodoor, Theo, Théo – documentaireportret over Van Gogh
Podcasts
- De Dag (NPO Radio 1) – aflevering over 15 jaar na de moord
- De Hofstadgroep (NPO Radio 1) – podcastserie over Mohammed B. en zijn netwerk
- De Volksjury – bespreekt moord op Van Gogh in bredere context
Conclusie
De moord op Theo van Gogh is één van de meest ingrijpende politieke moorden in de moderne Nederlandse geschiedenis. Het was niet slechts een persoonlijke afrekening, maar een aanslag op de vrijheid van meningsuiting. Van Gogh werd slachtoffer van het extremisme dat sindsdien een schaduw werpt over de Nederlandse samenleving. Zijn dood veranderde voorgoed de toon van het integratiedebat — en liet diepe sporen na in cultuur, politiek en recht.
